In en om Assen





Het Wilhelminaziekenhuis in de jaren '80


Bronvermelding:
'Mensen en muren; 90 jaar werken tussen de verbouwingen door'. Geschreven in opdracht van de directie van het Wilhelmina Ziekenhuis in Assen door Ellen S. de Vries - Heyboer, historica. Assen, 1997


Foto genomen op 31-03-1986 en toont de nieuwe portiersloge in het Wilhelmina Ziekenhuis aan de Zuidersingel 1 te Assen. Links N. Tieleman en rechts A. Klok. (collectie gemeente Assen)


Het terrein van Port Natal


Ondanks het feit dat het WZA voortdurend te maken had met te krappe huisvesting, was er een pand in de Oosterhoutstraat dat alleen werd gebruikt voor opslag. Een groep Assenaren kwam dit ter ore en in April 1981 werd het pand gekraakt, daarbij gesteund door een aantal progressieve politieke partijen. Een maand later gingen de krakers akkoord met het aanbod van het ziekenhuis om het pand tijdelijk gratis te bewonen. Jaren later werd het kosteloos in gebruik gegeven aan de Stichting Exploitatie Passantenhuis, die er een tehuis voor daklozen in vestigde, dat in oktober 1983 geopend werd.

Een aantal niet-patiënt gebonden afdelingen had intussen zijn intrek genomen in het vrijgekomen gebouw van Anholt. Het betrof onder andere directie, administratie, personeelszaken, technische dienst en maatschappelijk werk. De bedoeling was in de vrijgekomen ruimte patiënt-gebonden afdelingen tijdelijk te huisvesten. Een noodoplossing totdat de nieuwbouw gerealiseerd zou zijn. Doordat er steeds meer en veelal jongere specialisten werkzaam waren, met andere ideeën en een andere werkwijze, werd het patiëntenaanbod groter. Die andere methoden golden bijvoorbeeld ook voor chirurgie waar sprake was van een omslag in de jaren zestig en zeventig, aldus chirurg Jan de Vries. Doordat er meer mogelijkheden voor onderzoek en behandeling kwamen, werd de benadering naar de patiënt toe anders, en vooral minder afwachtend. Het duidelijkst was dit bij de traumatologie, maar ook bijvoorbeeld oncologische patiënten konden vanaf dat moment niet alleen veiliger geopereerd worden maar ook beter behandeld.

Ondanks de toegenomen werkdruk voor velen werd in 1982 voor het eerst ontslag aangevraagd voor vijftien leerlingverpleegkundigen. Het WZA was hiermee het tweede ziekenhuis in Drenthe dat deze onsympathieke maatregel moest nemen, hiertoe gedwongen door de bezuinigingen waarmee de gezondheidszorg te maken kreeg. Bij de diploma uitreiking waren de geslaagden uit protest getooid met een zwarte sjerp of strik. Het insigne werd op verzoek van de geslaagden niet opgespeld.

Tot 1979 Werd gesproken over renovatie van het bestaande gebouw, daarna werd besloten tot de bouw van een geheel nieuw ziekenhuis. Een overweging hier bij was dat renovatie zeker acht tot tien jaar zou gaan duren, met alle overlast van dien. De kosten van de nieuwbouw, waarvan de bouwtijd werd geschat op drie jaar, werden beraamd op 110 miljoen gulden. Het aantal bedden ging terug naar 340.


Een storm van protest


Een projectgroep, die ditmaal niet uit drie geneeskundigen bestond, onderzocht lokaties op geschiktheid en liet haar oog uiteindelijk vallen op het terrein van Port Natal. De aspecten 'bereikbaarheid', ligging ten opzichte van het centrum' en 'de mogelijkheid tot realisering van een ziekenhuis in een landschappelijk waardevol gebied zonder aantasting van de landschappelijk waardevolle elementen' gaven hierbij de doorslag. De lokatie werd door de architect 'mieters' en 'fantastisch' genoemd. Het was juist vanwege deze 'mieterse' lokatie dat vanaf het moment dat het bekend werd, dit een storm van protest teweeg bracht. De Milieugroep Drenthe en de actiegroep 'Handen af van Port Natal' bleven zich jarenlang hevig verzetten. Het was vooral vanuit cultuurhistorisch oogpunt dat men tegen nieuwbouw op deze plek was. De angst dat er een verkeersonveilige situatie zou ontstaan en de, in hun ogen, wel zeer snelle toestemming van de Asser gemeenteraad speelden ook een rol in het protest

Het Asser ziekenhuis bleef de media boeien. Niet alleen protestgroepen maar ook positieve geluiden bereikten de lokale pers. De orthopedisch chirurg M. Iprenburg liet knieoperaties vastleggen op een videoband, met door hem ingesproken commentaar. Patiënten konden zodoende in huiselijke kring, onder het genot van een hapje en een drankje, hun eigen operatie nogmaals beleven. Een unieke service aldus het Nieuwsblad van het Noorden

Bij zijn afscheid in 1985 stond economisch directeur Harteveld stil bij de bezuinigingen. Hij zag in dat de tijd van ongebreidelde groei voorbij was en vond de richtlijnen van de overheid niet onredelijk. Per 1 oktober 1985 was een arbeidsduurverkorting van 5% ingetreden, en tegelijkertijd werd een budgetkorting van 2,5% opgelegd. Concreet betekende dit voor het personeel dat in minder tijd dan voorheen hetzelfde werk verricht moest worden. Tijdens de zomermaanden en gedurende de kerstvakantie van dat jaar en het daaropvolgende werd een aantal afdelingen noodgedwongen gesloten.

In februari van datzelfde jaar bleek het water de medisch specialisten tot aan de lippen te staan, naar aanleiding van een regeringsvoorstel om de tarieven te verlagen. Landelijk werd besloten om op een doordeweekse dag zondagsdienst te draaien. De specialisten bleven echter niet thuis. In het WZA werd een extra vergadering belegd door de medische staf, waarbij het Asser ziekenhuis fungeerde als gastheer voor de noordelijke ziekenhuizen. Het animo was groot wat bleek uit een bericht in de Drentse en Asser courant: 'Het Wilhelmina Ziekenhuis Assen verkeerde gistermorgen eventjes in de zeer luxe situatie meer specialisten binnen de muren te hebben dan waarop de ziekenhuisdirectie ooit zou durven hopen'. Het was overigens niet zo dat degenen die medische hulp behoefden naar huis werden gestuurd. Een ieder die kwam werd geholpen.


Het 'gebakelei over de vierkante meters


In 1989 werd door het personeel van het Wilhelmina ziekenhuis actie gevoerd ter ondersteuning van looneisen. Wederom werd besloten tot het draaien van een zondagsdienst om zoveel mogelijk mensen in staat te stellen in Den Haag de manifestaties bij te wonen. De week eraan voorafgaande werd op velerlei wijze uitdrukking gegeven aan de woede. Buttons, petten en stickers werden uitgereikt en uiteindelijk vertrokken ruim tweehonderd personeelsleden naar Den Haag.

Tachtig jaar na de ingebruikname van de WZA aan de Zuidersingel, kon de opdracht voor de bouw van een nieuw ziekenhuis worden gegeven. De eerste steen van 1907 werd voor de tweede maal gelegd in 1987. De officiële plechtigheid werd verricht door de voorzitter van het ziekenhuisbestuur en tevens burgemeester van Assen, J.W. Masman. Voor de nieuwbouw werden ongeveer 30 werkgroepen ingesteld, waardoor - verspreid over allerlei afdelingen en disciplines - zeker 100 personen meewerkten aan de totstandkoming van het bouwplan, dit in tegenstelling tot 1970, toen de directie samen met de architect de verbouwing regelde. Naarmate de bouw vorderde groeide het aantal werkgroepen tot 43. En hiermee begon het 'gebakelei over de vierkante meters die ieder afdeling in het nieuwe gebouw zou krijgen', aldus Guus van Zanten die destijds als hoofd van de technische dienst nauw betrokken was bij de bouw.

De mondiale ontspanning kwam voor Assen net iets te laat. Nu moest begonnen worden met de bouw van een VIBO kelder, een voorziening in bijzondere omstandigheden. Dit kostte een half jaar bouwtijd en de helft van het gestorte beton, wat de kosten aardig omhoog joeg. Zonder deze kelder zou een besparing van miljoenen mogelijk zijn geweest. En bezuinigd moest er worden. Zo was vanwege bezuinigingen de koeling voor de verpleegafdelingen achterwege gebleven. De filosofie was dat het zonwerende glas overige koeling overbodig zou maken. Dat deze filosofie niet klopte bleek tijdens de twee daaropvolgende hete zomers. Uiteindelijk werd voor veel meer geld alsnog een koelingsinstallatie aangeschaft. Ook de oorspronkelijk geplande draaideur was te duur, en moest vervangen worden door een goedkoper exemplaar. Het gevolg was dat de portiers de mogelijkheden van een koudetoeslag gingen overwegen, vanwege de vrijwel continue koude windvlagen die door de hal gierden. In 1996 werd de deur vervangen door het huidige, zeer verantwoorde exemplaar.


Ziekenhuis krijgt wéér ideale plek in Assen


Bronvermelding:
Bouwlogboek van het Wilhelmina Ziekenhuis


Zijaanzicht Port Natal in 1987 vlak voor de sloop van het gebouw


Het terrein Port Natal


Het terrein Port Natal was in 1932 door de gemeente Assen aan de Vereeniging Nederlandsch Hervormde Stichtingen voor Zenuw- en Geesteszieken in Amersfoort geschonken. Naast Zon en Schild in Amersfoort wilde deze vereniging een inrichting in het Noorden des lands. En dat werd dus Assen, gekozen om zijn geografische ligging, als wel vanwege het feit dat men nergens terreinen die zich voor het beoogde doel eigenden beter en billijker kon vinden.

Aardig in dit verband is dat de vereniging het geschonken terrein minstens vijftig jaar tot verplegingsoord van zenuw- en geesteszieken of tot inrichting van algemeen nut moest blijven bestemmen. Verbreking van deze clausule zou een boete van f 1O.000,— betekenen. Na de termijn van 50 jaar, die in 1982 afliep, had de vereniging de vrije beschikking over het bezit, met dien verstande dat de terreinen nimmer tot bouwterrein bestemd mochten worden. Onder bouwterrein verstond men de verkaveling in percelen per woning van minder dan 1500 centiare.

Port Natal, op 14 maart 1935 geopend, heeft tot 1987 bestaan. In dat jaar werden er nog 37 personen verpleegd. Ze zijn inmiddels gehuisvest in de afdeling ,,Zoar" op het terrein van het psychiatrisch ziekenhuis Licht en Kracht en in sociowoningen buiten Licht en Kracht.


Het toekomstige WZ op het veemarkt- annex kermisterrein?


Wat is de toekomstige bestemming van het huidige ziekenhuisterrein aan de Zuidersingel en de Wilhelminastraat? Op dit moment valt daar nog weinig zinnigs van te zeggen. Zeker is dat het ziekenhuis een uniek stukje Asser binnenstad vrijmaakt voor een nieuwe bestemming. Assen, dat in de jaren '60 en '70 zelf aan de noordkant van de binnenstad ruimte schiep voor een behoorlijke uitbreiding van het stadshart (wat de komst mogelijk maakte van enkele grootwinkelbedrijven), krijgt nu als het ware op een presenteerblad de kans om ook de zuidkant van de binnenstad een nieuw gezicht te geven. Tegelijkertijd begint het Wilhelmina Ziekenhuis op een andere plaats een nieuw leven. Het bijzondere van die plaats is nu dat deze eigenlijk niet minder uniek is dan de vorige. In bijna alle opzichten voldeed het voormalige terrein van Port Natal aan de eisen die aan een nieuw ziekenhuisterrein gesteld werden. En die eisen waren bepaald niet aan de zuinige kant.

Vanaf het moment dat besloten werd om in plaats van renovatie alle kaarten op de nieuwbouw te zetten, is een projektgroep aan de slag gegaan om een geschikte lokatie voor het nieuwe ziekenhuis te vinden. Op het uiteindelijke lijstje, dat door de gemeente Assen werd aangeboden, prijkten niet minder dan 20 potentiële lokaties. Alle twintig zijn ze daarna op een groot aantal aspekten getoetst en daarbij vielen er 18 af. Achteraf kan worden vastgesteld dat er slechts weinig rijpe en veel „groene" kanshebbers bij geweest zijn. Echt serieus zal er bijvoorbeeld nooit gekeken zijn naar een mogelijke ziekenhuisbouw op het landgoed Valkenstein. Op het veemarkt- annex kermisterrein of in het (toen nog juist niet aangelegde) recreatie-sportpark Pittelo. Laten we 't er op houden dat de twee serieuze gegadigden, het terrein van Port Natal en het gebied ten zuiden van de NAM-kantoren in Schepersmaat, er alleen nog maar interessanter door werden. Beiden voldeden ze in ieder geval aan de eis van de grootte: het terrein zou minstens een oppervlakte moeten hebben van ongeveer 6 hectare.


Het wandelpark van het ziekenhuisterrein. (foto: Sietse Kooistra, 2014)


Een ziekenhuis in een landschappelijk waardevol gebied


Het zou te ver voeren hier alle aspekten waarop gewaardeerd werd aan een nadere beschouwing te onderwerpen. We noemen er daarom slechts enkele. Vanwege het feit dat het merendeel van de patiënten die van buiten Assen komen in de gemeenten ten zuiden van Assen wonen, werd een lokatie aan de zuidkant van de stad zeker gunstig gevonden. Daar stond (en staat) echter tegenover dat de bevolkingsconcentratie in Assen zelf aan de noordkant van de stad te vinden is. Belangrijk daarom is de bereikbaarheid met het openbaar vervoer, en die mogelijkheden zijn bij Port Natal groter (ook de ligging ten opzichte van het NS-station) dan in het geval van ziekenhuis-bebouwing in Schepersmaat. Niet minder van belang was de ligging ten opzichte van het stadscentrum, een zaak die niet alleen voor de bezoekers maar ook voor het personeel meespeelt. Ook hier scoorde Port Natal dus gunstiger. En dat was ook het geval als het ging om de recreatiemogelijkheden ter plaatse.

In Schepersmaat zou het nog vele jaren geduurd hebben voordat er een aantrekkelijke omgeving zou zijn ontstaan en daar speelde ook de geluidsoverlast van de weg Assen-Gieten mee. Nadeel van Port Natal was dat er bebouwing aanwezig was en dat er vanwege de dichte ligging op weg- en spoorverbindingen sprake zou kunnen zijn van geluidshinder. Wat dit laatste betreft deed Schepersmaat het nog slechter en daarom sloeg de balans tot slot door in het voordeel van Port Natal. De aspekten „bereikbaarheid", „ligging ten opzichte van het centrum" en „de mogelijkheid tot realisering van een ziekenhuis in een landschappelijk waardevol gebied zonder aantasting van de landschappelijk waardevolle elementen" gaven hierbij de doorslag. Overigens is het aardig te vermelden dat de voorlopige optie op „Schepers¬maat" tot 1985 achter de hand is gehouden. Door een vereiste bestemmingsplanwijziging en de daaruit te verwachten bezwaarschriften en dus een twijfelachtige zekerheid omtrent de afloop van de beroepsprocedure is lange tijd sprake geweest van een dubbele optie. Het nieuwbouwplan werd inmiddels zo ontworpen dat het op beide plaatsen gerealiseerd kon worden.


Medewerker Asser Ziekenhuis zoekt herkomst naam Port Natal


Bronvermelding:
Artikel Nieuwsblad van het Noorden 1987


Vraag wordt interressant bij begin 'nieuw leven' Wilhelmina Ziekenhuis

Waar komt de naam Port Natal vandaan? Op die vraag zou de heer T. Pelgrim, eindredacteur van De Sonde, het maandelijks contactorgaan van de personeelsvereniging van het Wilhelmina Ziekenhuis in Assen, graag een antwoord willen hebben.

Een vraag die steeds interessanter wordt omdat het nieuwe ziekenhuis over enkele jaren een ' 'nieuw leven' begint op het terrein van het voormalige Port Natal tussen de Beilerstraat en Europaweg in Assen. De naam Port Natal betekent letterlijk 'Haven van een nieuw leven' en volgens de heer Pelgrim eindigt met de afbaak van Port Natal een stukje historie 'die ons eens en temeer bewust maakt dat ons nieuwe ziekenhuis wordt gebouwd op een stukje uniek grondgebied'. Het terrein van Port Natal werd op 29 december 1932 door de 'Vereniging Nederlandsche Hervormde Stichtingen voor Zenuw- en Geesteszieken' in Amersfoort gekocht van de gemeente Assen .

Met de bouw werd in juni 1933 begonnen en in ruim anderhalf jaar werd een complex gebouwen neergezet dat zich volgens de Provinciale Drentsche en Asser Courant 'over een aanzienlijke oppervlakte uitstrekte, vanaf de Beilerstraat tot ver over de spoorlijn Groningen/Zwolle. Tot in de tachtiger jaren zouden er in Port Natal psychiatrische patiënten behandeld worden. Over de herkomst van de naam 'Port Natal' bestaan enkele theorieën, maar een wetenschappelijk bewijs is tot nu toe niet geleverd. De meest voor de hand liggende conclusie is dat de naam Port Natal (de haven van Durban, hoofdstad van Natal in de Oranje Vrijstaat in Zuid-Afrika, heet eveneens Port Natal) is gegeven door mevrouw G.A. Oosting, die gehuwd was met Mr. C. Hiddingh die in 1871 overleed. Van hem erfde zij Port Natal, dat in die tijd een landhuis was met een erf en onderdeel uitmaakt van het landgoed Dennenoord, zoals het gebied gelegen ten westen van de spoorbaan werd genoemd.

Het meest waarschijnlijke is volgens de heer T. Pelgrim dat mevrouw G.A. Oosting van 1871 af het grondgebied Dennenoord heeft aangekocht en alles Port Natal is gaan noemen. Mr. C. Hiddingh overleed in 1871 en was bij leven Consul-Generaal van Oranje Vrijstaat voor het Koninkrijk der Nederlanden. Voordat Mr. C. Hiddingh naar Oranje Vrijstaat vertrok, was hij controleur van de directe belastingen in Assen. Op 23 januari 1841 had deze laatste samen met een collega, Mr. Nicolaas Gerhard Servatius, inspecteur der belastingen, enkele percelen grond gekocht die toen in het bezit waren van een failliet gegane kruidenier uit Assen, de heer Gerrit Roelof Pots.


Notarissen

Servatius verkocht op 1 mei 1841 zijn helft aan Mr. C. Hiddingh, alsmede het belendende perceel. In de koopakte wordt het perceel beschreven als huis, erf en land genaamd: Port Natal. Het perceel was eigendom geweest van mr. Petrus Hofstede, voormalig gouverneur van Drenthe. Volgens mevrouw Beekhuis-Snieders, gemeente-archivaresse in Assen, zijn er twee mogelijkheden: „Mr. C. Hiddingh is het bij overname Port Natal gaan noemen, omdat hij juist gehoord heeft dat hij naar Oranje Vrijstaat gaat of het gekochte perceel heette al voor 1841 Port Natal. Die laatste mogelijkheid ligt volgens Pilgrim en mevrouw Beekhuis-Snieders het meest voor de hand.

Het is niet gemakkkelijk nu nog te achterhalen wanneer de naam Port Natal aan het perceel is gegeven. Het kadaster werd pas in 1838 opgericht, dus waarschijnlijk zal verder onderzoek zich moeten richten op het doorzoeken van notariële aktes van voor 1838. „Misschien heeft Petrus Hofstede het perceel al Port Natal genoemd", zegt Pelgrim. „Die man had land in Groningen, Drenthe en Friesland. Je zou dan de registers van notarissen in de drie provincies in die periode door moeten kijken", aldus Pelgrim. De conclusie is duidelijk, zo schrijft Pelgrim in De Sonde. „De eigenaars van het grondgebied Port Natal te Assen hebben in de loop der tijd diverse banden met Zuid-Afrika gehad, maar of om die reden Port Natal zo heet, is nu nog niet duidelijk. Pelgrim hoopt dat de lezers van dit artikel of andere Assenaren hem mogelijk die duidelijkheid kunnen verschaffen.






© 2006-2009 www.mijn-eigen-website.nl